Buzun altındaki hayalet avı nobeli getirdi
Başlığı okuyunca biraz ürperdiniz mi? Merak etmeyin, bilindik hikayelerin o meşhur hayaletlerinden bahsetmiyorum. Ama içimizden geçen “hayaletler” gerçekten var, üstelik siz şu satırları okurken bile. Bizim hayaletimiz Güneş’te doğan, kütlesi olan ve milyarlarcası her saniye tırnağınızın içinden geçen minicik bir parçacık. Onu yakalamayı başaran adam da bu yıl Nobel Fizik Ödülü’nü kucakladı.
Önce basit bir benzetmeyle başlayalım. Derin bir nefes alın, evet, tam şimdi. Ciğerlerinize dolan havayı göremiyorsunuz ama onsuz birkaç dakika bile dayanamazsınız. Yüzyıllar önce oksijenin, yakın zamanda da karadeliklerin varlığının kanıtlanması gibi, bilimin hikayesi hep görünmezi görünür kılmakla ilerler. Bugünün gizli kahramanı da evrenin her köşesinde bulunan, sessiz ve hayalet bir varlık. Adı nötrino.
Nobel Komitesi’ne göre şu an sadece küçük parmağınızın tırnağından her saniye Güneş kaynaklı 65 milyar nötrino geçiyor. Tüm vücudunuzu düşünürseniz sayı on trilyonları buluyor. Hiçbirini hissetmiyorsunuz, değil mi? Hissetmeniz de imkansız, çünkü nötrinoların elektrik yükü yok ve maddeyle neredeyse hiç etkileşime girmiyorlar. Tek bir nötrinoyu yarı yarıya ihtimalle durdurabilmek için önüne yaklaşık 9,5 trilyon kilometre kalınlığında bir kurşun duvar koymanız gerekirdi. Yani Dünya ile Güneş arasındaki mesafenin 60 bin katından da kalın bir duvar! Evrendeki en bol kütleli parçacık olan nötrinolar nükleer santrallerden, hatta kahvaltınızdaki muzdan bile yayılıyor ve adeta bir hayalet gibi Dünya’nın içinden geçip gidiyor.
Nötrinonun hikayesi 1930’da fizikçi Wolfgang Pauli’nin radyoaktif bozunmalardaki “kayıp enerji” muammasını çözmek için görünmez bir parçacık önermesiyle başladı. Enrico Fermi’nin “nötrino” (küçük nötr olan) adını verdiği parçacığı deneyle yakalamak tam 26 yıl sürdü. Bilim insanlarının sabrına şapka çıkarmak lazım.
Sonraki yıllarda Güneş’ten ve süpernovalardan gelen nötrinoların yakalanması nötrino astronomisini başlattı. Ancak ortada bir bilmece vardı. Güneş’ten beklenen nötrinoların sadece üçte biri yakalanabiliyordu. Fizikçiler sonunda nötrinoların üç farklı türü (elektron, müon, tau) olduğunu ve yolculukları sırasında kılık değiştirdiklerini keşfetti. Evet, yanlış duymadınız, bizim hayaletler yolda kılık da değiştiriyor. Kılık değiştirme yeteneği, nötrinoların az da olsa bir kütleye sahip olduğunu kanıtladı ve 2015’te bir Nobel Fizik Ödülü daha getirdi.
Peki, neredeyse hiçbir şeye çarpmayan bir hayaleti nasıl yakalarsınız? Cevap basit ama zahmetli. Çok büyük miktarda maddeyi gözlemleyip sabırla beklersiniz. Nötrinolardan biri tesadüfen bir atom çekirdeğine çarptığında suda zayıf, mavi bir ışık bırakır. Japonya’daki Hyper-Kamiokande ve Çin’deki JUNO gibi dev dedektörlerin yerin derinliklerine kurulmasının sebebi de o minik ışığı yakalayabilmek.
Ancak en cesur adım Belçikalı fizikçi Francis Halzen’den geldi. Halzen, Güney Kutbu’ndaki kilometrelerce kalınlıktaki saf buzulun içine ışık sensörleri yerleştirmeyi önerdi. Kendisi sensörleri “ters çalışan bir ampul” diye tarif ediyor. Ampul elektriği ışığa çevirir, sensörler de ışığı elektriğe. 1993’ün Noel arifesinde, kucağında bilgisayarıyla ilk sensör kablosunun buza indirildiği haberini heyecanla beklediğini anlatıyor. Sıcak suyla buza delikler açılarak kurulan ve 2011’de tamamlanan IceCube gözlemevi, bir kilometreküp buzun içine dizilmiş 5.160 ışık sensörüyle devasa bir buz teleskobuna dönüştü.
Peki bütün uğraş neden? Uzaydaki karadelikler veya aktif galaksiler gibi devasa “hızlandırıcıların” yerini tespit etmek normalde çok zordur, çünkü manyetik alanlar yüklü parçacıkların yönünü saptırır. Nötrinolarsa hiçbir şeyden etkilenmeden, doğdukları kaynaktan dosdoğru bize ulaşır. Uzayın en dürüst habercileri desek yeridir.
IceCube, uzak evrenden gelen yüksek enerjili nötrinoları yakalayarak kozmik haberciliğin kapılarını araladı. Muazzam başarı, gözlemevinin fikir babası Francis Halzen’e 2026 Nobel Fizik Ödülü’nü tek başına kazandırdı.
Bugün Akdeniz’den Baykal Gölü’ne kadar yeni nötrino teleskopları inşa ediliyor. Ancak sırlar bitmiş değil. Kütleleri tam olarak ne kadar? Evrenin neden antimaddeden değil de maddeden oluştuğunun sırrı onlarda mı saklı? Belki de bugün var olmamızı ve aldığımız her nefesi o hayalet parçacıklara borçluyuz. Bir dahaki derin nefesinizde onları da hatırlayın. Evren görünmez mucizelerle dolu ve biz onları daha yeni anlamaya başlıyoruz.




Yorumlar
Henüz yorum yok. İlk yorumu siz yazın.